Parametry charakteru i Polska Szkoła Cybernetyki

Wstęp

Polska Szkoła Cybernetyki, rozwijająca się dynamicznie w drugiej połowie XX wieku, stanowi jedno z najbardziej oryginalnych i rygorystycznych metodologicznie osiągnięć w historii polskiej myśli naukowej. Głównymi filarami tego nurtu byli prof. Marian Mazur – twórca cybernetycznej teorii układów samodzielnych i teorii charakteru – oraz doc. Józef Kossecki, który rozszerzył te koncepcje na grunt nauk społecznych, tworząc podstawy socjocybernetyki. Najbardziej rewolucyjnym i unikalnym w skali światowej elementem tej szkoły stało się matematyczno-fizyczne ujęcie ludzkiej psychiki. Zamiast płynnych, opisowych i często intuicyjnych pojęć tradycyjnej psychologii, polscy cybernetycy zaproponowali ścisły system pojęciowy oparty na uniwersalnych prawach termodynamiki i teorii informacji, w którym kluczową rolę odgrywają stałe, wrodzone cechy sterownicze człowieka, zwane parametrami charakteru.

Cybernetyczne ujęcie człowieka jako systemu autonomicznego

Aby zrozumieć, czym są parametry charakteru w ujęciu polskiej szkoły, należy najpierw przyjrzeć się mazurowskiej definicji człowieka. W klasycznym dziele Cybernetyczna teoria układów samodzielnych oraz późniejszej książce „Cybernetyka i charakter”, Mazur zdefiniował człowieka jako system autonomiczny. Jest to układ zdolny do samopodtrzymywania swojej egzystencji (dzięki homeostazie) oraz do samodzielnego sterowania swoim zachowaniem w otoczeniu.Sterowanie to odbywa się w oparciu o dwa sprzężone ze sobą procesy: energetyczny i informacyjny. Z punktu widzenia fizyki, ludzki mózg i układ nerwowy działają jak fizyczny korelator – narząd, którego zadaniem jest przyjmowanie energii informacyjnej z otoczenia (bodźców), jej przetwarzanie, przechowywanie w postaci struktur pamięciowych oraz generowanie reakcji. To właśnie fizyczna struktura tego korelatora oraz bilans energetyczny całego organizmu determinują to, co potocznie nazywamy ludzką osobowością, a co cybernetyka określa mianem charakteru. Charakter w Szkole Mazura nie jest pojęciem moralnym; to stałe, niezależne od otoczenia i wrodzone właściwości sterownicze danego systemu. Cechy te dzielą się na parametry energetyczne oraz parametry informacyjne.

7 parametrów charakteru

​ Według pełnego modelu stworzonego przez Mariana Mazura i rozwijanego na gruncie cybernetyki społecznej przez Józefa Kosseckiego, charakter systemu autonomicznego opisuje dokładnie 7 podstawowych parametrów. Stanowią one fundament psychocybernetyki i determinują, jak system przetwarza energię oraz informacje.​

1. Najszerzej omówionym i posiadającym fundamentalne znaczenie dla funkcjonowania jednostek oraz całych społeczeństw jest dynamizm charakteru (D). Wyprowadzony wprost z drugiej zasady termodynamiki, parametr ten opisuje, jak z upływem czasu zmienia się potencjał energetyczny człowieka. Mazur zauważył, że organizm żywy nieustannie podlega dwóm trendom: starzeniu się tworzywa (spadkowi jego jakości) oraz rozbudowie (przyrostowi masy i struktur). Relacja między tempem rozbudowy a tempem starzenia określa dynamizm systemu, który w ciągu ludzkiego życia przechodzi przez naturalne fazy ewolucyjne:

* Egzodynamizm: charakteryzuje ludzi młodych (bądź o takim typie wrodzonym), u których występuje potężny nadmiar mocy dyspozycyjnej. Egzodynamik żyje po to, by rozpraszać energię – cechuje go wysoka emocjonalność, potrzeba ekspresji, otwartość oraz nastawienie na twórczość.

* Statyzm: to stan równowagi energetycznej. Statyk nie posiada ani wielkiego nadmiaru energii, ani jej deficytu. Jego działanie opiera się na utrzymywaniu stabilizacji. Jest zwolennikiem stałych procedur, przepisów, norm prawnych i obyczajów.

* Endodynamizm: cecha wieku dojrzałego i starczego, w którym występuje stały deficyt mocy. Endodynamik, aby przetrwać, musi oszczędzać energię oraz pozyskiwać ją z zewnątrz. Stąd wynika jego naturalne nastawienie na interes, zysk, gromadzenie zasobów oraz zdobywanie władzy, czyli podporządkowywanie sobie innych systemów w celu przerzucenia na nie własnej mocy roboczej.

Pomiędzy tymi trzema głównymi klasami Mazur wyróżnił klasy pośrednie: egzostatyzm (energia ukierunkowana na zewnątrz, ale poszukująca już pewnego porządku) oraz endostatyzm (początek dążenia do zabezpieczania własnych interesów i gromadzenia zasobów). Józef Kossecki w swoich wykładach i publikacjach wielokrotnie podkreślał, że dynamizm charakteru jest kluczem do zrozumienia procesów historycznych i politycznych – walka klasowa, kolonializm czy współczesny neokolonializm to w istocie cybernetyczna walka systemów endodynamicznych o przerzucenie ciężaru energetycznego (mocy roboczej) na systemy podporządkowane.

​2. Tolerancja (T)

Określa zdolność znoszenia przeciążeń, chaosu, bólu, stresu, niepewności oraz nagłych zmian w środowisku bez utraty stabilności sterowniczej.​Ludzie o wysokiej (szerokiej) tolerancji: Są „gruboskórni”, lepiej funkcjonują w kryzysach, są odporniejsi psychicznie i potrafią efektywnie działać pod silną presją lub w szumie informacyjnym. ​Ludzie o niskiej (wąskiej) tolerancji: Są niezwykle wrażliwi. Szybciej się destabilizują, a nawet drobna, nieprzewidziana zmiana w otoczeniu potrafi ich zdekoncentrować lub emocjonalnie urazić. Wymagają bezpiecznego, uporządkowanego środowiska.​

3. Podatność (P)​

Określa łatwość, z jaką pod wpływem bodźców z otoczenia dochodzi do trwałych zmian w strukturze sterowniczej korelatora. Mówiąc prościej: to parametr wskazujący, jak łatwo człowieka zaprogramować, przekonać, wychować, zaindoktrynować lub zdezinformować. Podatność jest kluczowym parametrem branym pod uwagę przy projektowaniu systemów edukacyjnych, kampanii marketingowych, propagandy oraz w prowadzeniu wojny psychologicznej.

​4. Poziom charakteru (G)

​Dotyczy relacji między interesem własnym systemu a interesem systemów zewnętrznych (innych ludzi, grup, społeczeństwa). Mazur i Kossecki analizowali ten parametr czysto cybernetycznie, odcinając się od ocen moralnych:​Niski poziom: Oznacza dążenie do korzyści natychmiastowych i partykularnych (egoizm krótkoterminowy), nawet kosztem zniszczenia otoczenia.​

Wysoki poziom: Oznacza zdolność systemu do dostrzegania szerszego kontekstu i działania na rzecz większej całości (interesu nadrzędnego), co w długiej perspektywie zabezpiecza również byt samej jednostki.

​5. Szerokość charakteru (S)​

Określa zakres pojemności informacyjnej korelatora w odniesieniu do liczby jednocześnie przetwarzanych wątków – decyduje o plastyczności poznawczej:​Wąski charakter: Przejawia się wysoką specjalizacją. Człowiek skupia się intensywnie na jednym, wybranym obszarze, ignorując bodźce poboczne.​Szeroki charakter: Oznacza rozległy zakres zainteresowań, zdolność do syntezy danych z wielu różnych dziedzin jednocześnie, myślenie strategiczne oraz umiejętność integrowania rozproszonych systemów.​

6. Talent (K)​

W ujęciu Polskiej Szkoły Cybernetyki talent został odarty z romantycznego mitu „daru z nieba”. Zdefiniowano go czysto technicznie jako sprawność przewodzenia dróg korelacyjnych. Talent to parametr określający łatwość osiągania wysokiej sprawności sterowniczej i szybkiego kojarzenia informacji przy minimalnych nakładach energii. Człowiek utalentowany to taki, którego korelator generuje genialne rozwiązania niskim kosztem energetycznym (wysoka efektywność struktur pamięciowych).

​7. Ambicja (A)

​Określa wielkość celów, jakie system przed sobą stawia, potrzebę osiągnięć oraz dążenie do nieustannego zwiększania własnego zakresu sterowania (wpływu na otoczenie). Ambicja jest siłą napędową, która w zależności od konfiguracji z pozostałymi parametrami może budować całe cywilizacje lub prowadzić do bezwzględnej destrukcji i samozagłady systemu.​

Fundamentalna zasada PSC:

W metodologii Mariana Mazura żaden z powyższych parametrów sam w sobie nie jest „dobry” ani „zły”. Cybernetyka ocenia przydatność sterowniczą, a nie moralną.​W zależności od konfiguracji parametrów oraz środowiska, w jakim przychodzi działać jednostce, te same cechy dają skrajnie różne efekty społeczne:

​* Egzodynamik może stać się genialnym, natchnionym artystą i bohaterem ratującym innych, albo skrajnie nieodpowiedzialnym destryktorem i psychopatą rozbijającym struktury społeczne.​

* Statyk może być niezłomnym fundamentem praworządnego państwa i strażnikiem ładu, albo bezdusznym, biurokratycznym „betonem” blokującym jakikolwiek rozwój i innowacje.​

* Endodynamik może sprawdzić się jako genialny strateg, budowniczy potężnych struktur gospodarczych i mąż stanu, albo jako bezwzględny pasożyt systemowy, żerujący na pracy i energii podległych mu ludzi.​

O końcowym efekcie decyduje konfiguracja całej matrycy, środowisko, pełniona funkcja społeczna oraz etap rozwoju cywilizacji.

Znaczenie i unikalność Polskiej Szkoły Cybernetyki

Tradycyjna psychologia tworzy tysiące testów osobowości, które opierają się na empirii i badaniach statystycznych, przez co ich wyniki muszą być nieustannie rewidowane wraz ze zmianami kulturowymi. Genialność podejścia Mariana Mazura polegała na stworzeniu wzorca dedukcyjnego. Wyprowadzając 35 twierdzeń o zachowaniu ludzkim opartych na matematycznych równaniach różniczkowych, Mazur udowodnił, że ludzkie reakcje można przewidzieć teoretycznie, zanim jeszcze zostaną zaobserwowane empirycznie.

Znajomość konfiguracji tych parametrów pozwala na precyzyjne modelowanie relacji międzyludzkich (np. mazurowska teoria doboru małżeńskiego czy przydatności zawodowej w zarządzaniu). Kossecki z kolei wykazał, że parametry te determinują charakter narodowy i systemy etyczne (np. społeczeństwa o przewadze statyków będą budować systemy oparte na prawie, podczas gdy endodynamicy stworzą systemy czystej gry interesów).

Podsumowanie

Parametry charakteru zdefiniowane przez Polską Szkołę Cybernetyki stanowią pomost między naukami ścisłymi a humanistycznymi. Przedstawienie człowieka jako systemu sterowanego uniwersalnymi prawami fizyki i informacji odarło psychologię z jej metafizycznej mglistości, dając w zamian potężne narzędzie diagnostyczne i prognostyczne. Choć z powodów politycznych i akademickich w ubiegłym stuleciu koncepcje te spychano na margines oficjalnej nauki, w dobie rozwoju sztucznej inteligencji, inżynierii społecznej oraz algorytmizacji ludzkich zachowań, mazurowska teoria charakteru brzmi niezwykle nowocześnie i profetycznie, pozostając jednym z najbłyskotliwszych osiągnięć polskiego geniuszu naukowego.