Towarzystwo Oświaty Narodowej

Towarzystwo Oświaty Narodowej (TON) – to jedna z najważniejszych tajnych organizacji oświatowo-wychowawczych związanych z obozem narodowym (endecją) i Romanem Dmowskim na przełomie XIX i XX wieku.

Czym było TON?

– Założone w 1899 roku w Warszawie w ramach działalności Ligi Narodowej (której Dmowski był jednym z głównych liderów).

– Było tajną organizacją kulturalno-oświatową, działającą głównie w zaborze rosyjskim (Królestwo Polskie).

– Celem strategicznym było budowanie świadomości narodowej, podnoszenie poziomu wykształcenia Polaków (szczególnie warstw ludowych i robotniczych) oraz przygotowanie kadr dla przyszłego niepodległego państwa.

– TON stanowiło praktyczną realizację idei Dmowskiego: zamiast romantycznych powstań – praca organiczna, solidarna praca u podstaw nad umacnianiem narodu jako organizmu.

W kontekście cybernetyki społecznej Mazura (o której rozmawialiśmy wcześniej) TON było klasycznym narzędziem budowy polskiego korelatora – struktury przetwarzającej informacje, kształtującej elity i program ideowo-moralny narodu.

Jak działało TON?

Działało w warunkach konspiracji (zaborca rosyjski surowo zwalczał polskość):

1. Struktura — Zakładano małe, tajne koła (głównie na wsiach, w miasteczkach i wśród robotników). Wciągano do nich bardziej aktywnych i świadomych ludzi.

2. Działalność oświatowa:
   – Tajne nauczanie języka polskiego, historii Polski, literatury, geografii.
   – Kolportaż patriotycznej literatury i prasy (m.in. związanej z przeglądem Wszechpolskim).
   – Samokształcenie i kształcenie dorosłych.

3. Zasięg społeczny — Skierowane zwłaszcza do chłopów i robotników – Dmowski i endecja chcieli budować „wszechstanowy” ruch narodowy, a nie tylko elitarną inteligencję.

4. Połączenie z innymi strukturami — TON współpracowało blisko z Zet (Związek Młodzieży Polskiej), a w 1905 roku współtworzyło Narodowy Związek Robotniczy.

5. Okres działalności — Najintensywniej 1899–1905/1906. W czasie rewolucji 1905 roku ujawniło się częściowo i przekształciło w inne formy (Organizacja Narodowa).

Po 1905 roku wiele jego funkcji przejęły już legalniejsze lub półlegalne struktury endeckie.

Znaczenie TON

Dmowski zajmował się szkoleniem kadr cywilnych (w przeciwieństwie do Piłsudskiego, który skupiał się na kadrach wojskowych). TON było właśnie tym narzędziem:

– W ujeciu cybernetycznym budowało korelator – polski „mózg zbiorowy”: świadomość narodową, system wartości, wiedzę historyczną i polityczną odporną na rusyfikację.
– Przygotowywało elity i aktywistów do pracy niepodległościowej.
– Było elementem długofalowej strategii: praca u podstaw + jedność narodowa ponad podziałami klasowymi.

Później, w II RP i w konspiracji (1939–1945), idea TON wróciła – powstała Tajna Organizacja Nauczycielska (TON), kontynuująca podobną misję w warunkach okupacji niemieckiej i sowieckiej.